Türkçe Yapay Zeka Lügatı

Yargını ve Zihnini Koruma

CÜŞüphe Disiplini

Yapay zeka ile çalışan kişinin sürekli takındığı disiplinli, sistemli şüphe tavrı. Tek bir çıktıya değil, ilişkinin tamamına yayılan şemsiye bir duruştur.

CÜKontrollü Güvenglobal akraba: calibrated trust

Belirli bir yapay zeka çıktısına, onu kontrol ve teyit ettiğin ölçüde güvenmek. Güven ama yine de kontrol et. Şüphe Disiplini'nin çıktı bazındaki dar uygulamasıdır.

CÜDüşünsel Teslimiyet

Düşünme adımını atlayıp yargıyı bilerek yapay zekaya devretmek. Muhakeme körelmesinin sebebidir.

CÜMuhakeme Körelmesi

Bağımsız yargının, yapay zekaya yaslanıldıkça kullanılmamaktan zayıflaması. Düşünsel Teslimiyet'in sonucudur. Karar yorgunluğu değildir, körelmedir.

CÜOnay Yansımasıglobal akraba: sycophancy

Modelin, kullanıcının varsayımını onaylayarak yansıtması. Kullanıcı doğru sandığı bir şeyi modele söyler, model pekiştirir, kullanıcı kendi varsayımının teyidini alır. Çözüm, kanıt değil karşı argüman istemektir.

CÜVarsayım Yankısı

Kullanıcının soruya kendi varsayımını yerleştirmesi ve modelin bu varsayımı yankılayarak teyit izlenimi yaratması. Çözüm, tarafsız soru kalıbı kullanmaktır.

CÜGörüş Darlaşması

Modelin belli bir konuda hep aynı bakışı sunması ve kullanıcının görüş yelpazesinin model etkisinde daralması. Çözüm, tartışmalı konuda modelden tek sentez değil, birden çok çerçeveyi karşılaştırmasını istemektir.

CÜKesinlik Yanılgısı

Yapay zeka modellerinin "olabilir" yerine "şudur" tonunda konuşması ve bunun kullanıcıda yanlış bir doğruluk izlenimi yaratması. Kaynak vermeyen kesin söylem, halüsinasyon adayıdır. Model kaynak verse bile o kaynağın kendisi uydurma olabilir, verilen kaynak da kontrol edilmelidir.

CÜDüşünce Sahipliği Kaybı

Üretim yapay zekasıyla ortaklaşınca bir düşüncenin gerçekten kime ait olduğunun bulanıklaşması. Toplumsal düzeydeki olgu.

CÜSahiplik Yanılsaması

Yapay zeka ile ortak üretilen bir fikri tümüyle "benim" sanmak; zihinden doğmamış bir çıktıya hak edilmemiş sahiplik hissetmek. Düşünce Sahipliği Kaybı'nın kişi düzeyindeki yüzü.

CÜDenetim Birikmesiglobal akraba: the Oversight Bottleneck

Yapay zekanın, insanın inceleyip onaylayabileceğinden hızlı üretmesi sonucu denetlenecek işin birikmesi; insanın gözetimde yetişemez hale gelmesi.

İnsan-Yapay Zeka İşbirliği

CÜNiyet Aktaramama

Kullanıcının modele ne istediğini doğru iletememesi. Niyet zihninde vardır ama modelin anlayacağı dile dönüşmez, modele giden versiyon eksik kalır. Çözüm, niyeti üç soruyla açmaktır. Hangi karar için, hangi kıstaslarla, hangi formatta.

CÜYatay İlişki

İnsan ile yapay zeka arasında öneriyi yapay zekanın, kararı insanın verdiği ve bu sıranın hiç bozulmadığı çalışma disiplini.

CÜYön Kapısı

Yapay zekayla çalışan kişinin her stratejik kararda "üç doğrultu ve bir öneri" formatını istemesi; karar yığma yerine seçilebilir bir kapı açtırması.

CÜSıfır Kod Yanılgısı

Yapay zekayla üretimde insanın hiçbir teknik şey öğrenmeden sonuca ulaşacağı sanısı; kod yazmamak ile hiçbir şey öğrenmemenin karıştırılması.

TRTeknik Okuryazarlıktechnical literacy

Kod yazmadan bir yapay zekayla üretmek için gereken asgari teknik temel. Terminal, hata mesajları, dosya izinleri, bulut kavramları ve eleştirel okuma gibi.

TRBağımsız Denetçi Disipliniindependent reviewer pattern

Bir yapay zeka çıktısının, o çıktıyı üretenin bağlamını paylaşmayan ikinci bir bağımsız denetçi tarafından denetlenmesi.

Anlamak ve Dili

CÜİnsan Farkı

Yapay zekayı etkin ve verimli kullanan kişi ile yeterince kullanamayan kişi arasında açılan beceri makası. Kişisel yetkinlik ekseni.

TRAnlam Haritalamaembedding

Modelin bir kelimeyi, cümleyi veya metni yüksek boyutlu sayısal bir yapıya dönüştürmesi; anlam uzayında ona bir konum atfetmesi. Benzer anlamlılar bu haritada birbirine yakın oturur.

TRKaynaklandırmagrounding

Modelin üretimini gerçek dünya bilgisine, doğrulanabilir kaynaklara bağlaması. Halüsinasyonun tersidir.

TRDeğer Uyumualignment

Modelin insan değerleri, niyetleri ve güvenliğiyle uyumlu davranması. Yapay zeka güvenliği alanının merkez kavramı.

TRBilgi Kaynaklı ÜretimRetrieval-Augmented Generation, RAG

Modelin cevap üretirken önce dış kaynaklardan bilgi çekmesi, sonra o bilgiyi temel alarak yanıt üretmesi. Halüsinasyona karşı en yaygın koruma yöntemi.

TRYetkinlik Aktarımıdistillation

Büyük öğretmen modelden küçük öğrenci modele bilgi ve yetkinlik aktarımı; büyük modelin yetkinliğini koruyarak daha az parametreli, daha hızlı, daha ucuz bir modele öğretilmesi.

İnsanın Yeri

CÜİnsanın Yeri

"Yapay zeka çağında insan nerede durur, konumu nedir?" sorusunu adlandıran çatı kavram. Gelecek manifestosunun çıkış noktasıdır.

CÜKarar Veren İnsanglobal akraba: the Deciding Human

İnsanın devredilemez işlevi karar vermektir. Yapay zeka önerir ve uygular; ne isteneceğine, hangi çıktının kabul, ret veya revize edileceğine, nereye varılacağına kararı her zaman insan verir.

CÜOtonomi Eşiğiglobal akraba: levels of autonomy, meaningful human control

Kararın ne kadarının yapay zekaya devredileceğini belirleyen kişisel ve etik çizgi; bir spektrum üzerindeki devir noktası.

Mentor Yapay Zeka Tasarımı

CÜDijital Müttefik

Kitabın altyapısına bağlı, kaynak dışına çıkmayan, sınırlarını kabul eden mentor yapay zeka. Dışarıdan gelen bir kurtarıcı değil, okurun yanında çalışan bir eşlikçi.

CÜPersona Mührüglobal akraba: persona lock / character anchoring

Mentor yapay zekanın karakterinin sabitlenmesi; kitabın sesi olarak konuşması, karakterin sürüm sürüm korunması.

CÜKaynak Disipliniglobal akraba: source discipline

Mentor yapay zekanın yalnızca tek bir kaynağa bağlı kalması ve kaynak dışı sorulara "kapsam dışı" diyebilmesi.

CÜLugat Dondurmaglobal akraba: lexicon freeze

Kitabın kavram tanımlarının belirli bir tarihte sabitlenmesi ve sonraki her sürümde aynı tanımın korunması.

CÜSınır Mimarisiglobal akraba: boundary architecture

Mentor'un kapsamının net çizilmesi ve kapsam dışı sorulara "bilmiyorum" diyebilme tasarımı.

CÜGörev Anayasası

Mentor'un oturum uzunluğu disiplinine bağlı kalması; belli bir mesaj sayısından sonra kapanış önerip nazikçe ama kararlı kapatması. Müşteri tutma reddi.

CÜSaldırı Örüntüsü Tanımaglobal akraba: emergent attack pattern recognition

Mentor'un ardışık manipülasyon girişimlerini sayısal olarak fark etmesi ve adlandırması. Sistem prompta açıkça yazılmamış, birden fazla kural yan yana gelince beliren davranış.

TRKarar Envanteridecision inventory

Bir yapay zeka projesinde verilen kararların metodik sayımı; her karar tarihi, kategorisi, gerekçesi ve sonucuyla kaydedilir. Görünmez emeği görünür kılar.

TRMikro Kararmicro-decision

Bir ana kararı hayata geçirmek için zorunlu olan, tek başına büyük tartışma açmayan küçük seçim; bir parametre, bir eşik, bir kalıp.

Sık sorulan sorular